مجموعه ویدئوهای زمین شناسی کنار جاده ای ایران (Roadside geology of Iran) به بررسی سازند ها و زیبایی های زمین شناسی در جایجای مختلف ایران می پردازد که از فرودین 1396 در حال آماده سازی است. این آثار سعی دارد که در دسترس ترین مسیرها به سازندهای چینه شناسی را معرفی نماید و ویژگی های آنها را بصورت اجمالی بررسی کند. امیدوارم از دیدن این آثار لذت ببرید.
دریاچه ارومیه مثال بسیار جالب از یک حوضه رسوبی تبخیری است. در فروردین از بقایای دریاچه ارومیه بازدید کردم و پهنه نمکی در ساحل شمال شرقی از تبخیر آن بجای مانده بود. قطر نمک قابل رویت در سطح حدود چند سانتیمتر بود و در آبراه های و مانداب های بلورهای نمک درحال تشکیل بودند. روزگاری نه چندان دور این بخش های دارای آب و مسافران تابستانی زیادی بود.
ناپیوستگی هاتن در سیکارپوینت (Siccar Point)، اسکاتلند یکی از مکان های ژئوتوریستی و تاریخی در پیشرفت علم زمین شناسی است. در این مکان لایه های گریوکی پرشیب سیلورین با توالی های کنگلومرای قاعده ای و ماسه های دونین با شیب ملایم همراهی دارند. مطالعات نشان می دهد که 80 میلیون سال در مرز این دو توالی نبود (هیاتوس) وجود دارد.
"موزه چاه دریک" نماد تولد صنعت نفت در جهان است. صنعت نفت امروزی 157 سال پیش در 27 آگوست سال 1859 میلادی، در یک بعد از ظهر یکشنبه با حفر موفقیت آمیز اولین چاه نفتی توسط سرهنگ "ادوین دریک" در ناحیه کوچک "تیتوسویل" در شمال غربی ایالت پنسیلوانیای آمریکا متولد شد. این اولین چاه Wildcat جهان محسوب می شود.
یکی از چشم اندازهای ژئوتوریستی زمین، چشمه های تراورتنی با موفولوژی پلکانی است. تراورتن نوعی سنگ آهک بسیار متخلخل است که در خروجی چشمه آب گرم، جاییکه املاح زیادی همراه آب خارج می شود، تشکیل می شود. این نوع چشمه ها در نقاط فعال آتشفشانی زمین بسیار فراوان هستند. از معروفترین مکانهای ژئوتوریستی از این تراورتن ها، پاموکاله (Pamukkale) در ترکیه است (تصویر بالا). در ایران چشمه های تراورتنی باداب سورت (Badab surt) یکی از تفرجگاههای زیبای ایران محسوب می شود (تصویر زیر). سرد شدن و خروج گاز از آب این چشمه ها موجب رسوبگذاری کربنات کلسیم بصورت تراسهای متعدد می شود که به آن تراست (terracette) می گویند. نحوه تشکیل این تراسها و پلکانها (مثلاً در باداب سورت) برای بسیاری از علاقمندان جای سوال دارد. خروج آب و سرازیر شدن موجب نهشته شدن کربنات کلسیم در فروافتادگی ها می شود و سرریز شدن به شیب می شود و تراس بعدی تشکیل می گردد (تصویر زیر).
لایه های فسیلی خاکستر آتشفشانی (Ashfall Fossil Beds) در پارک تاریخی نبرسکا یکی از مکانهای ژئوتوریستی بی نظیر دنیا است. حدود 12 میلیون سال پیش، فوران یک آتشفشان در جنوب آیداهو موجب رسوب خاکستر آتشفشانی در شمال شرق نبرسکا شد. با این وجود بسیاری از حیوانات گیاهخوار همچنان زنده بودند و به چریدن خود ادامه می دانند و این باعث ورود خاکستر به معده این حیوانات شد. بقایای آخرین غذایی که این حیوانات خوردند هنوز وجود دارد. این باعث آسیب شدید ریوی این پستانداران شد که مرگ آنها را در پی داشت. ابتدا حیوانات کوچک به دلیل ریه کوچکتر زودتر مردند و سپس در عرض سه تا پنج هفته کرگدن ها مردند. در حالی که جانوان گوشت خوار باقی ماندند. سپس خاکستر روی آنها را پوشاند که دلیل حفظ بالای فسیلی آنها است.
دروازه جهنم (Door of Hell) در واقع یک میدان گازی در شهر کوچک دروازه ترکمنستان (صحرای قره قوم) می باشد که به دلیل فرونشست کراتری شکل 45 سال پیش ایجاد شده است. این دهانه خروج گاز در حین حفاری در سال 1971 تشکیل شد. زمین شناسان برای جلوگیری از انتشار گازهای سمی و خطرناک متان به شهرهای همجوار آنرا آتش زدند و حدود 35 سال است که این مکان بطور پیوسته در حال اشتعال است. قطر این دهانه گازی آتش گرفته در حدود 69 متر و عمق 30 متر (اندازه زمین فوتبال آمریکایی) می باشد. امروزه این مکان یکی از جاذبه های گردشگری می باشد و گردشگران برای گرفتن عکسهای یادگاری از آن بازدید می کنند. لازم به ذکر است که کشور ترکمنستان به دلیل واقع شدن در حوضه آمودریا و در ارتباط با تحول پالئوتتیس تعداد زیادی میادین گازی دارد.
گاهی برش های کنار جاده ای فرصت بی نظیری در اختیار زمین شناسان قرار می دهد. رخنمون یافتن توالی های رسوبی لغزش یافته در ژاپن در طی عملیات خاکبرداری و توسعه جاده، این مکان را به یکی از مکانهای ژئوتوریستی مهم تبدیل کرده است. زمین لغزش زیردریایی ایالت بوسو ژاپن (Boso, Japan peninsula) یکی از بزرگترین (به لحاظ حجم مواد و مسافت حرکت) در روی زمین است.
دریاچه مونو لیک (Mono Lake) در کالیفرنیا به دلیل وجود ستون های توفا یکی از مکانهای ژئوتوریستی محسوب می شود. توفا کربنات کلسیم می باشد و فرق آن با آهکهای دریایی در نحوه تشکیل آن است. چشمه های زیرسطحی غنی از کلسیم وقتی به آبهای دریاچه ای غنی از کربنات می رسند به واسطه واکنش ستون های توفا تشکیل می شود. نباید توفا (Tufa) را با توف (Tuff) آتشفشانی اشتباه گرفت. همچنین نباید توفا را با تراوتن که حاصل سرد شدن چشمه های آب گرم است مشتبه کرد.
در اواخر قرن 18 دو تفکر رایج در مورد تشکیل سنگهای پوسته زمین وجود داشت. تفکر نپتونیست ها (Neptunists) که توسط ورنر (Werner) مطرح و حمایت می شد که معتقد بودند همه سنگهای پوسته زمین از نهشته شدن در بستر دریاها حاصل شده اند و تفکر پلوتونیست ها (Plutonists) که توسط جیمز هاتن مطرح و پیروی می شد. آنها باور داشتند که بخشی از سنگهای پوسته زمین حاصل از سرد شدن ماگما است. مقطع هاتن در سالیسبوری (Hutton’s Section below Salisbury Crags) یکی از ژئوسایت های کلیدی در اثبات نظر هاتن بود. در این مقطع، یک سیل دولوریتی قرمز رنگ به لایه های ماسه سنگی تزریق شده است. این ژئوسایت یکی از مکانهای توریستی دنیا است.
تصویر ترسیم شده توسط جیمز هاتن